1392 [= RM 125,19]

Maria Balteira, por que jogades

Pero Garcia Burgales

Notas

Texto

• *

  Esta cantiga está incluída no conxunto de composicións escarniñas de Pero Garcia Burgales (UC 1390-1403), feito indicado pola rúbrica que antecede UC 1390: Pero Garcia fez estas cantigas, e son d’escarnh’e de mal dizer.

• 1

  O personaxe histórico de María Perez, chamada a Balteira, cuxa identificación histórica concreta aínda presente múltiplas dificultades e imprecisións (véxase García-Fernández & Pichel 2025), é obxecto de múltiplos escarnios no corpus profano galego-portugués. Nas cantigas aparece citada de diversas maneiras: Maria Perez en Fernan Velho (1523.1), Pero da Ponte (1654.1, 1565.2, 5 e 8), Pero Mafaldo (1532.1); Maria Balteira en Pero Garcia Burgales (1392.1), Joan Baveca (1479.6), Pero d’Ambroa (1584.4) e Pedr’Amigo de Sevilha (1681.3); ou, simplemente, Balteira en Afonso X (479.1), Vaasco Perez Pardal e Pedr’Amigo de Sevilha (1525.4 e 9; 1528.5, 16, 31 e 34) e mais Pero d’Ambroa (1607.1). Non obstante, en Pedr’Amigo de Sevilha comparecen Maria Balteira e Maria Perez (1675.1, 6), e nunha cantiga de Fernan Velho (1523.1 e 25) explicítase o apelativo de Balteira atribuído directamente a Maria Perez:

  Maria Perez se maenfestou
  noutro dia, ca por [mui] pecador
  se sentiu, e log’a Nostro Senhor
  pormeteu, polo mal en que andou,
  que tevess’un clerig’a seu poder
  polos pecados que lhi faz fazer
  o demo, con que x’ela sempr’andou.
  ......................................................

  E, pois que s’este preito começou
  antr’eles ambos, ouve grand’amor
  antr’ela sempr’[e] o demo maior
  atá que se Balteira confessou;
  mais, pois que vio o clerigo caer
  antr’eles ambos, ouv’i a perder
  o demo des que s’ela confessou.

• 1-3

  A articulación destes versos é diferente en Lopes (e Littera, co v. 2 hipermétrico), que presenta un período enunciativo:

  Maria Balteira, porque jogades
  os dados, pois a eles descreedes,
  ũas novas vos direi, que sabiádes: / ...

  O xogo dos dados, que contrasta con outros xogos como o do xadrez ao asocialo en boa medida a disputas, blasfemias e alborotos, tiña unha valoración social baixa (véxase, por exemplo, Molina Molina 1999).

• 2

  Nótese que o verbo descreer presenta rexencia coa preposición a, ao tempo que, para alén de ‘descrer’, presenta o valor de ‘amaldizoar, blasfemar’, ben perceptíbel nagunhas pasaxes das Cantigas de Santa Maria:

  Esta .LXI. é como Santa Maria guareceu ao que se torçera a boca porque descreera (CSM 48).

  Onde a un cavaleiro avẽo que muit’amava
  Santa Maria e sempre a ela s’acomendava;
  mais foi assi que un dia con outro dados jogava, 
  e porque perdeu a eles, descreeu mui feramente (CSM 174.10).

  Aqueste jograr jogava os dados, com’aprendi,
  e descreya tan muyto, que quantos seyan y
  foron en tan espantados que sse foron os mais d'y;
  mais el de viltar a Virgen e Deus sol non ss’enfadou (CSM 238.16).

  Por outra parte, é relativamente frecuente no Cancioneiro da Vaticana a presenza da terminación -us en voces en que é xeral a terminación -os (<dadus>); na realidade, esta grafía aparece case exclusivamente en formas verbais de P4 e nomes masculinos plurais. A súa esporádica presenza, limitada aos apógrafos italianos, mostra que é produto do desenvolvemento da abreviatura <9> en posición final, abreviatura herdada do latín, onde funcionaba como desinencia de nominativo nos nomes da segunda declinación, rematados en -us.

• 8

  Lémbrese que, en xeral, na Idade Media castigar-se significa ‘emendarse, corrixirse’. Cfr. nota a 579.4.

• 9

  Nótese a aparición en B da grafía <ll> en null(o), fronte a <lh> en V. Esta grafía é verdadeiramente frecuente neste indefinido nos apógrafos italianos, sobre todo en B. Así ocorre nos seguintes contextos, todos eles pertencentes a cantigas transmitidas unicamente por B (ou por AB): 39.2, 44.5, 55.18, 65.11, 12, 14 e 20, 66.16, 71.24, 72.3, 73.13, 74.28, 92.15, 94.3, 96.11, 97.5, 104.6, 107.9, 108.18, 111.7, 135.16, 152.9 e 12, 166.16, 235.18, 236.28. Ora ben, <ll> en nulho é grafía escasa no Cancioneiro da Vaticana, aínda que tamén se rexistra nalgunhas cantigas compartidas con B: 419.2, 701.13, 721.17¹ , 1516.6, 1609.18, 1643.10. Noutros casos, existe forma con <ll> ou con <lh> só nun dos apógrafos italianos: B vs. V (1040.6, 1533.6, 1580.12), V vs. B (362.6, 373.17).
  Estedes, do lat. stētis, é a P5 do presente de subxuntivo de estar.

• 10

  A única maneira simple de reducir o verso a un decasílabo reside nunha emenda coa conversión de <muytas> en mui, a formar parte dunha construción presente no corpus: mui boas donas (305.3), mui boas donzelas (392.2). Non obstante, Marcenaro prefire considerar unha crase métrica en boas («Riteniamo che sia meno “invasivo” ipotizzare una crasi di boas, daleggersi quid come un monosillabo, respeto all’emenda di una lezione concorde»).

• 11

  A hipermetría versal indica moi probabelmente que ja ou tan, elementos de escaso corpo fonético, se introduciron subrepticiamente no texto, como acontece con certa frecuencia. Véxase a mesma expunción de tan nun sintagma similar: *tan gran vagar (7.3).
  Neste caso, o acento na 4ª sílaba, sistemático en toda a estrofa, aconsella realizar a expunción de tan, tal como Marcenaro propón na edición crítica do cancioneiro de Pero Garcia Burgales.

• 18

  Alén das formas do tipo <(h)unha>, nótese a excepcional indicación gráfica da nasalidade fonolóxica de algũa en V a través da grafía <alguan>, con desenvolvemento gráfico da nasalidade de /ã/, similar á de <doando> dõado (545.15).
  A forma marredes é P5 do futuro de indicativo de maer ou mãer (do lat. manere), verbo que presenta un absoluto paralelo na conxugación con põer (< pŏnĕre), teer (< tĕnēre) e viir (< uĕnīre), todos eles coa mesma estrutura fonética, con -n- antecedendo a desinencia verbal (cfr. porredes, terredes, verredes).

• 20

  En principio, o verso é hipermétrico, agás considerarmos unha violenta sinérese en descreerdes (porén, cfr. seer·des en 1328.14).